Lucien Koenig

Pseud.: ** ; *** ; ***** ; Dreieck (Symbol) ; Indutiomar ; Félix Juventus ; Kineks Luss (De) ; S. ; Siggy fu Letzeburg ; Siggy vu Letzeburg ; S.v.L. ; Y.N. ; Δ

Luxembourg - Luxembourg


Photo: Lucien Koenig
Lucien Koenig
Photo: ©

Ayant perdu sa mère alors qu'il n'eut qu'un an et son père ayant émigré aux États-Unis en 1891, Lucien Koenig fut élevé par sa grand-mère. À la mort de celle-ci, il fut accueilli, en 1900, au sein de la famille Wercollier-Koenig, à laquelle il doit son surnom, Siggy. Ces circonstances expliquent l'engagement ultérieur de Lucien Koenig en faveur des orphelins luxembourgeois ; il fut cofondateur, secrétaire et caissier de l'œuvre Letzeburger Wésekannerwirk en 1919. De 1894 à 1900, Lucien Koenig fréquenta l'école primaire à Luxembourg avant de suivre des études secondaires à l'Athénée de Luxembourg. En 1907, alors qu'il était en classe de première, il fonda la troupe de théâtre Confédération estudiantine pour laquelle il écrivit sa première pièce, Domitian. Par la suite, Lucien Koenig fit des études de lettres aux universités de Berlin et de Paris avant d'enseigner le latin et l'allemand à l'Athénée de Luxembourg, à l'École industrielle et commerciale à Esch/Alzette, au Gymnase d'Echternach et, à partir de 1919, à l'École industrielle et commerciale à Luxembourg. Tout au long de sa carrière, il se distingua par son comportement et son langage particuliers. Pendant la Seconde Guerre mondiale, il fut démis de ses fonctions et réquisitionné à Coblence en mai 1941. En 1943, il fut déporté à Aussig-Schreckenstein en Silésie et, plus tard, à Juppendorf près de la Pologne, en compagnie de son épouse et de leurs deux enfants cadets. En avril 1945, Lucien Koenig fut libéré par les Américains à Niederscheiden et rapatrié au Luxembourg. Après la guerre, il entama une carrière politique qui le vit successivement cofondateur du Parti démocratique et patriotique, conseiller municipal (1945), échevin (1950-1961) et bourgmestre en exercice de la Ville de Luxembourg (1959). De 1951 à 1961, Lucien Koenig fut en outre député et chef de groupe parlementaire (1954-1955) au Conseil de l'Europe.

Tout au long de sa vie, Lucien Koenig joua un rôle important au niveau du débat public sur les problèmes d'orientation nationale. Influencé par des courants nationalistes se réclamant de Maurice Barrès ou de Charles Maurras et qui prenaient de l'envergure en Europe, Lucien Koenig fonda, en août 1910, la Letzeburger Nationalunio'n en collaboration avec ses camarades d'études à Paris, Alphonse Bervard et Paul Besch. L'organe de publication du mouvement fut édité sous les titres De Jongletzeburger (1911), Jongletzeburg et D'Natio'n (1919-1925). Le but de la Nationalunio'n, qui était une sorte de ligue patriotique, fut de réveiller le sentiment national des Luxembourgeois et de renforcer leur identité face aux influences allemandes. Pour cela, Lucien Koenig misa sur la langue luxembourgeoise en tant qu'élément de base de la cohésion. À partir de novembre 1918, Lucien Koenig et la Nationalunio'n s'opposèrent ouvertement à l'annexion du Grand-Duché de Luxembourg à la Belgique ou à la France.

Au sein de la Nationalunio'n, deux courants se distinguèrent dès le départ et regroupèrent, d'une part, les défenseurs d'intérêts littéraires et culturels et, d'autre part, les activistes politiques. Entre 1919 et 1939, Lucien Koenig favorisa, pour sa part, l'action politique en défendant des idées nationalistes qu'il put afficher en tant que rédacteur principal du journal D'Natio'n. La Nationalunio'n exista d'ailleurs à Luxembourg jusqu'en 1949 et, en 1982, la section de Pétange, présidée par Hary Reiter, se convertit en Actioun Lëtzebuergesch. De son côté, le courant défendant les intérêts culturels et littéraires joua un rôle important au niveau de l'évolution de la littérature luxembourgeoise et ce ne fut qu'ultérieurement que Lucien Koenig s'occupa davantage de ce courant qu'il incita à constituer l'association Jongletzeburger Dichter. Cette dernière se montra toutefois généralement réticente à l'égard des idées politiques nationalistes de Lucien Koenig. Après la Première Guerre mondiale, Lucien Koenig projeta un institut national luxembourgeois décernant des prix littéraires et finit par fonder l'Akademie vu Letzeburg, dont il occupa la présidence et dont la publication s'appelait De Letzeburger Parnass. Dans ce contexte, Lucien Koenig affirma sa fascination pour Jean l'Aveugle en s'engageant, dès 1919, en faveur du rapatriement des ossements du souverain à Luxembourg, finalement effectué en août 1946.

Lucien Koenig est l'auteur de plus d'un millier de textes, dont une bonne quarantaine de publications autonomes, comprenant des pièces de théâtre patriotiques, des farces et des comédies, dans lesquelles il fait preuve d'une vision précise des réalités quotidiennes. Dans ses textes en prose, il se livre également à une observation détaillée du monde et des hommes. Ketten, roman à caractère autobiographique, relate le devenir de Stasy Stirmer, jeune intellectuel, écrivain et dirigeant de la Patrioteʼliga, personnage dans lequel on reconnait facilement l’alter ego de Lucien Koenig tout comme la Nationalunio’n a servi de modèle pour l’association patriotique dans le roman. Lucilinburhuc, un poème épique de 12 020 vers en hexamètres et avec une vingtaine de chants, étale la grande érudition de son auteur. Lucien Koenig, qui ne peut concevoir une nation sans poème épique national, passa quinze ans à réaliser cet ouvrage, censé contrer les théories du national-socialisme. Par ailleurs, il propose une réforme de l'orthographe dans Auf dem Wege zu einer Grammatik der Luxemburger Mundart. Ein Beitrag zur Geschichte der Luxemburger Dialektliteratur (1928). Plus de quatre-vingts des poèmes de Lucien Koenig ont été mis en musique par vingt-huit compositeurs différents, parmi lesquels on trouve Lou Koster, Helen Buchholtz, Julien Hoffmann, Norbert Hoffmann, Michel Hülsemann et Jean-Pierre Schmit. En 1915, Jean-Pierre Beicht composa la musique de U Letzeburg!, tandis que Fernand Mertens livra celle de Pro Patria! en 1927.

Enseignant, poète, politicien et patriote, Lucien Koenig chercha toujours à définir un dénominateur commun entre la poésie et l'action. En 1987, un buste de Lucien Koenig réalisé par Lucien Wercollier fut inauguré au Parc municipal de la Ville de Luxembourg. Des recherches récentes relativisent toutefois la perception de Lucien Koenig comme modèle de patriotisme et grand poète régional. En effet, son œuvre comporterait des éléments xénophobes et antisémites, typiques de cette époque.

Gast Mannes / Jeff Schmitz

Œuvres

Titre Année Langue Genres
Domitian oder Aus den Tagen der Verfolgung. Historisches Drama in 5 Akten und 7 Aufzügen. Musik von Gustav Kahnt
Lucien Koenig [Auteur]
1907
DEU
U Letzeburg! Hymn
Lucien Koenig [Auteur]
1909
LTZ
Grǒwenǐrz. Gedichter
Lucien Koenig [Auteur]
1913
LTZ
Rakěten. Nationalistesch Dramen a Wèrsen. contient [Kinéksblud. [Nationalistescht Drâma an èngem Akt] (Bd. 1); De Le’f vu Letzeburg. Enakter (Bd. 2); De Pap (Bd. 3)]
Siggy fu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1914-1946
LTZ
Stûrm. Lider a Gedichter
Siggy fu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1917
LTZ
Kritik vum "Sturm"
Lucien Koenig [Auteur]
Batty Weber [Auteur]
[1918]
LTZ
Menschekanner. Novelle
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1918
LTZ
Direkter. Satirescht Kome'de'steck an èngem Akt
Δ (Lucien Koenig) [Auteur]
1919
LTZ
Den Här Dokter Heureka. E juxegt Radausteck an engem Akt
Δ (Lucien Koenig) [Auteur]
1925
LTZ
Den Hèr Professer ass presse'ert. E juxegt Steckelchen an èngem Akt mat e pûr Lidder
*** (Lucien Koenig) [Auteur]
1926
LTZ
An der Wirkstad vun de Jongletzeburger Dichter. Eng Blummenauswiel aus dem Jongletzeburger Dichtergard
Lucien Koenig [Auteur]
1927
LTZ
Pro Patria. Drama an 3 Akten zum Undenken un d'letzeburger Volontairen am Weltkrich 1914/18. [Musek vum F. Mertens]
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1927
LTZ
Auf dem Wege zu einer Grammatik der Luxemburger Mundart. 1. Teil: Ein Beitrag zur Geschichte der Luxemburger Dialektliteratur
Lucien Koenig [Auteur]
1928
DEU
Ketten. Roman.
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1928-1929
LTZ
Eng Schwe'ermamm, ve'er Edemen an e Papagei. E juxegt Steckelchen an engem Akt
*** (Lucien Koenig) [Auteur]
1929
LTZ
D'gro'ss Botz am Hèr Professer sengem Hengerjuck. E juxegt Radausteck an engem Akt
*** (Lucien Koenig) [Auteur]
[1931]
LTZ
De Menschefresser. E klengt juxegt Radausteck
*** (Lucien Koenig) [Auteur]
1933
LTZ
D'Anarchistebomm, e juxegt Steckelchen an engem Akt
***** (Lucien Koenig) [Auteur]
1934
LTZ
Gepirpelt Patrio'ten. Nationalsatirescht Theatersteck an 1 Akt
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1935
LTZ
George Washington. Énakter
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1947
LTZ
Gêschter iwer der Hémecht! Nationalletzeburgescht Trauerspill an 3 Akten. No Motiven aus der Zeit vum Naziterror zo' Letzeburg, 10.5.1940 - 10.9.1944
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1947
LTZ
Himmellîchten. Lidder a Gedichter. I. Dêl
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1947
LTZ
Lucilinburhuc. Nationalletzeburgescht Christusepos
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1947-1949
LTZ
D'Indianer am Kolle'sch zo' Déngenskirch. E löschtegt Stodentestéck an engem Akt
Félix Juventus (Lucien Koenig) [Auteur]
1948
LTZ
D'Melusina-So. Eng Szen fir Kannertheater
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
[1948]
LTZ
Indutiomar. Historescht Trauerspill an 1 Akt
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1948
LTZ
Luxembourg for ever! Letzeburg fir emmer! Folkloristescht Théaterstéck an 3 Akten
Siggy vu Letzeburg (Lucien Koenig) [Auteur]
1948
LTZ
De' aus der Alstad. Kame'de'steck an 1 Akt
***** (Lucien Koenig) [Auteur]
1950
LTZ
De' aus der Alstad. Kame'de'steck an 2 Akten. 2. Akt
***** (Lucien Koenig) [Auteur]
1951
LTZ
An ower Millionaer! Énakter
*** (Lucien Koenig) [Auteur]
1955
LTZ

Traductions par l'auteur

Titre Année Langue Genres
Walram. Dem Lessing sein Trauerspill "Philotas" a letzeburgescher Truecht
Gotthold Ephraim Lessing [Auteur]
Lucien Koenig [Traducteur]
1920
LTZ

Collaboration à des périodiques

Titre du périodique Noms utilisés
An der Ucht. Letzeburger Familjekalenner
Siggy vu Letzeburg
Cahiers luxembourgeois (Les). revue libre des lettres, des sciences et des arts
Lucien Koenig
Eis Sprooch (Eis Sprooch). Veräinsblaat fir alles waat lëtzebuurgesch ass
Lucien Koenig
Hémecht (d') - La Patrie. Erausgi vun der Unio'n vun de Letzeburger Freihêtsorganisatio'nen
Lucien Koenig
S.v.L.
Jongletzeburg. Organ vun der Letzeburger National-Unio'n
Lucien Koenig
Letzeburger Parnass. Korrespondenzblad vun der "Akademie vu Letzeburg"
Lucien Koenig
Natio'n (D'). Nationalistesch Revue / Rewü
***
Indutiomar
Lucien Koenig
S.
Y.N.
Nationalist (De)
Lucien Koenig
Rappel. Organ vun der L.P.P.D. = organe de la Ligue luxembourgeoise des prisonniers et déportés politiques
Lucien Koenig
Zeitung für kleine Leute
Lucien Koenig

Études critiques (auteur & œuvre)

Auteur Année Info
Martin Blum
1899-1913 Beiträge zur Literaturgeschichte des Luxemburger Dialektes, oder, Die hauptsächlichen schriftstellerischen Erzeugnisse in diesem Dialekte
1929 Mundartliche und hochdeutsche Dichtung in Luxemburg. Ein Beitrag zur Geistes- und Kulturgeschichte des Großherzogtums
1964-1967 Geschichte der Luxemburger Mundartdichtung. Erster Band: Von den Anfängen bis zu Michel Rodange. Zweiter Band: Von Aendréi Duchscher bis zur Gegenwart. Mit einer Bibliographie von Carlo Hury und einem Geleitwort von Prof. Dr Hugo Moser
1968 Lucien Koenig (Siggy vu Letzeburg) 1888-1961. In: Fernand Hoffmann: Mescheler. Luxemburgisches am Rande vermerkt. Luxemburg 1968, S. 17-22.
Pit Schlechter
1974 Triviales Theater. Untersuchungen zum volkstümlichen Theater am Beispiel des luxemburgischen Dialektdramas von 1894-1940
1978-1985 Kalennerblieder. 5 vol
1987 Radioscopie de la littérature luxembourgeoise sur la seconde guerre mondiale. Bibliographie annotée des publications autonomes des quarante dernières années
[1987] Siggy vu Letzeburg 1888-1961. Comité Siggy vu Lëtzeburg ; [préf.: Félix Steinberg] ; [contrib.: Henri Beck, Félix Steinberg, Ger Schlechter, Fernand Mathes, Jules Jost, Alphonse Osch, Jemmy Koltz, Émile Hamilius, Camille Linden, Jean Bech]
1992 Luxemburgische Literaturgeschichte. Autoren deutscher, französischer, luxemburgischer Sprache
Rob Roemen
1995 Aus Liebe zur Freiheit. 150 Jahre Liberalismus in Luxemburg, von liberalen Akzenten und liberalen Akteuren, S. 277-278.
1998 Histoire de l’extrème-droite au Grand-Duché de Luxembourg au XXe siècle
2005 Précis d’histoire de la littérature en langue luxembourgeoise

Études critiques sur les œuvres individuelles

Titre Année
Stûrm. Lider a Gedichter 1917
Ketten. Roman. 1928-1929
Lucilinburhuc. Nationalletzeburgescht Christusepos 1947-1949
D'Melusina-So. Eng Szen fir Kannertheater [1948]

Archives


BNL: Ms 426, 820

Prix littéraires

Nom Prix-Mention Œuvre primée Année
Literaturpreis vum Letzeburger Nationalinstitut Ketten 1926

Membre

Nom
Akademie vu Letzeburg (1912-1916)
Hémechtssprôch
Jongletzeburg
Jongletzeburger Dichter
Luxemburgische Sprachgesellschaft (1924-35)
Nationalinstitut Letzeburg (1922-1927)
Nationalistescht Institut (1919-1922)
Nationalunio'n - Letzeburger Nationalunio'n
Dernière mise à jour 15.06.2016